Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Cieszanów

Informacje ogólne

Cieszanów – niewielkie miasto (2,0 tys. mieszk. w 2014 r.) i siedziba gminy miejsko-wiejskiej w powiecie lubaczowskim i województwie podkarpackim. Leży w południowo-wschodniej Polsce, w pobliżu granicy z Ukrainą, a zarazem Unii Europejskiej i NATO. Od przejścia granicznego Budomierz–Hrusziw oddalony jest o 24 km. Na rynku miasta rozwidlają się drogi wojewódzkie nr 865 Jarosław–Bełżec i nr 863 do Tarnogrodu. Centrum miasta ulokowało się po prawej stronie szerokiej, płaskodennej i podmokłej doliny Brusienki (w dorzeczu Sanu, Wisły i zlewisko Morza Bałtyckiego), na wysokości 215–220 m n.p.m. Z punktu widzenia matematycznego Cieszanów leży na 50°14' szerokości geograficznej północnej i 23°09' długości geograficznej wschodniej.

Cieszanów jest typowym miastem pogranicza, ukształtowanym w warunkach przenikania się wpływów trzech wielkich kultur, które jeszcze do drugiej wojny światowej współtworzyły krajobraz wschodniej Polski. Miasto i okolicę zamieszkiwali w przemieszaniu Polacy i Ukraińcy oraz Żydzi, tworząc swoistą mozaikę języków, religii, kultur i obyczajów.

O dawnej wielokulturowości świadczą zachowane cerkwie, dziś na ogół użytkowane jako kościoły, a także nagrobki i krzyże cmentarne różnych obrządków. Na takim podłożu etnicznym formowały się podziały polityczne między Polską a Rusią, a od XIX wieku między wielkimi mocarstwami: Rosją, Austrią i Niemcami.

Gmina miejsko-wiejska Cieszanów leży w południowo-wschodniej Polsce. Stanowi część powiatu lubaczowskiego i województwa podkarpackiego. Została powołana w wyniku reformy administracyjnej 1 stycznia 1973 r. Wg danych z 2014 roku powierzchnia gminy wynosi 219,4 km2, a zamieszkuje ją ok. 7,5 tys. osób (średnio 34 osoby na km2). Od północo-zachodu graniczy z województwem lubelskim (gminą Obsza z powiatu biłgorajskiego), natomiast w obrębie powiatu lubaczowskiego graniczy z gminami: Narol, Horyniec, Lubaczów, Oleszyce, Stary Dzików oraz z terenem miasta Lubaczowa. W skład gminy wchodzą wsie sołeckie: Chotylub, Dachnów, Dąbrówki, Doliny, Gorajec, Folwarki, Kowalówka, Niemstów, Nowe Sioło, Nowy Lubliniec, Stary Lubliniec i Żuków.

Pod względem fizycznogeograficznym gmina Cieszanów leży w północno-wschodniej części Kotliny Sandomierskiej. Rozpościera się w przeważającej części na łagodnie pofalowanym Płaskowyżu Tarnogrodzkim (zwanym dawniej Płaskowzgórzem Cieszanowskim). Jedynie północny skrawek gminy, po przeciwnej stronie strumienia Lubówki, obejmujący m.in. stawy Sopilne i Komań, wchodzi w skład podmokłej Równiny Biłgorajskiej, zwanej też w interesującej nas części Obniżeniem Tanwi, a dawniej Niziną Cieszanowską. Region ten, ze względu na piaszczyste i mało urodzajne gleby, porośnięty jest w większości borem sosnowym, stanowiącym rozległy kompleks Puszczy Solskiej. Wschodnia granica gminy biegnie podnóżem progu Roztocza – pasma łagodnych wzgórz, biegnącego z północo-zachodu na południo-wschód, wysokości do 392 m n.p.m. po stronie polskiej (100–200 m ponad dnem Kotliny Sandomierskiej). W granicach gminy nie ma wybitnych wyniosłości – przeważają tereny równinne lub łagodnie pofalowane, lokalnie urozmaicone wydmami (utrwalonymi lasem). Najniżej położony punkt (202 m n.p.m.) znajduje się w dnie doliny Wirowej, na granicy z woj. lubelskim. Teren łagodnie wznosi się ku wschodowi, gdzie u podnóża Roztocza, na wschód od Chotylubia i na północ od Nowego Brusna sięga wysokości przeszło 280 m n.p.m.

Gmina Cieszanów leży pomiędzy dwoma dużymi kompleksami leśnymi – Puszczą Solską na północo-wschodzie oraz Lasami Sieniawskimi i Oleszyckimi na południo-zachodzie. W samej gminie lasy stanowią 39,8% powierzchni ogólnej. Wskaźnik ten jest zbliżony do lesistości woj. podkarpackiego (40,7%), ale wyraźnie wyższy od odsetka powierzchni leśnej Polski (30,5%). Ze względu na dużą urodzajność gleb okolice te są intensywnie zagospodarowane rolniczo z tendencją do upraw roślin bardziej wymagających, takich jak: pszenica i buraki cukrowe, tytoń. Użytki rolne zajmują 56,8% powierzchni ogólnej gminy. Zarówno ukształtowanie terenu, jak i obfitość lasów, niski poziom zaludnienia i urbanizacji sprzyjają turystyce i rekreacji, zwłaszcza pieszej i rowerowej. Zimą można uprawiać narciarstwo biegowe. Interesującą wycieczkę można odbyć m.in. do rezerwatu leśnego Jedlina, w którym wytyczono ścieżkę przyrodniczo-dydaktyczną.

Na walory turystyczne gminy składają się liczne pamiątki wielokulturowej przeszłości. Na pierwszy plan wybijają się cerkwie greckokatolickie, ale zwracają też na siebie uwagę liczne krzyże, kapliczki i cmentarze z przepięknie rzeźbionymi nagrobkami pochodzącymi z pobliskich warsztatów kamieniarskich w Nowym Bruśnie. W Cieszanowie zachowały się XIX-wieczne zabytki – kościół i synagoga. Miłośnicy militariów mogą poszukiwać pamiątek ostatniej wojny – licznych betonowych schronów bojowych słynnej Linii Mołotowa. Liczne pomniki i mogiły przypominają o burzliwych dziejach regionu, powstaniach narodowych i tragicznych latach obu wojen światowych.

ZARYS DZIEJÓW

Badania archeologiczne prowadzone w okolicy Cieszanowa wykazały ślady osadnictwa już w epoce neolitu (ok. 2000–1700 r. p.n.e.) oraz w epoce brązu. Okolice zamieszkane były też w średniowieczu, we wschodniej części miasta istniała osada hutnicza, datowana na X–XI wiek. Ziemie, na których leży Cieszanów, jako część Grodów Czerwieńskich weszły w X–XI wieku w skład Rusi Halickiej. W XIV wieku zostały one włączone przez króla Kazimierza Wielkiego do Korony Polskej, jako część księstwa, później województwa bełskiego.

Co najmniej od XV wieku na miejscu dzisiejszego Cieszanowa rozwijała się osada targowa, wzmiankowana w 1496 r. Powstanie w roku 1580 Zamościa i ożywienie traktu handlowego do Jarosławia przyspieszyło akcję osadniczą na interesującym nas terenie. Korzystne warunki komunikacyjne wykorzystał Stanisław Cieszanowski herbu Jelita – starosta samborski, właściciel Nowego Sioła i kilku okolicznych wsi, lokując miasto, które 14 maja 1590 r. uzyskało prawa miejskie magdeburskie za zgodą króla Zygmunta III Wazy. Od nazwiska właścicieli nazwano je Cieszanowem. Odtąd miasto rozwijało się jako własność szlachecka, centrum dóbr Cieszanowskich, będąc równocześnie lokalnym ośrodkiem wymiany handlowej i rzemiosła. Spośród rzemieślnikow najwięcej było szewców, kuśnierzy i tkaczy. W 1593 r. czynna była też papiernia.

W mieście osiedlali się zarówno Polacy, jak i Rusini oraz Żydzi. Od 1613 r. stał tu kościół, a w 1630 r. notowana była też synagoga i cerkiew. W 1637 roku miasto zostało zakupione, wraz z okolicznymi dobrami, przez Jana Bełżeckiego. Jego syn Aleksander Stanisław Bełżecki ufundował w 1677 roku klasztor i kościół Dominikanów. W 2. poł. XVII w. nastąpił rozwój miasta w oparciu o garncarstwo, tkactwo i sukiennictwo (wyrabiano tu tzw. sierak, wykorzystywany jako materiał na ubrania). W 1748 roku przy kościele Dominikanów została erygowana parafia rzymskokatolicka.

Cieszanów, mimo korzystnych warunków rozwoju na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych, nawiedzany był przez epidemie chorób zakaźnych i pożary. Spustoszeń dokonywały też wojska własne i obce. Największe zniszczenia spowodowały wojska Bohdana Chmielnickiego (1648 r.), Szwedzi (1655) i Tatarzy (1672). W tym ostatnim roku zagon tatarski został rozgromiony pod Cieszanowem przez wojska hetmana Jana Sobieskiego, o czym przypomina pamiątkowy obelisk przy wjeździe do miasta od strony Lubaczowa.

W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. miasto weszło w skład nowo utworzonej prownicji austriackiej – Galicji i Lodomerii. Włączono je wówczas do powiatu tomaszowskiego w cyrkule bełskim (później żółkiewskim). W 1788 roku zaborca skasował klasztor Dominikanów, a parafię przejęło duchowieństwo świeckie. Właścicielami Cieszanowa i okolicznych wsi (Nowego Sioła, Chotylubia i Łówczy) stali się Zamoyscy. W 1800 r. zbudowano nowy, murowany kościół, istniejący do dziś.

Po zmianach na mapie politycznej u progu XIX wieku Cieszanów stał się miastem przygranicznym. W 1809 roku, w czasach wojen napoleońskich, wytyczono nową granicę państwową między Księstwem Warszawskim a nieco okrojoną Galicją. Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku granica ta na wiele lat rozdzieliła Galicję –  wchodzącą w skład Cesarstwa Austriackiego – i Królestwo Polskie, kontrolowane przez Cara Rosji. Biegła ona 9 km na północo-zachód od miasta i dziś pokrywa się z granicą województw lubelskiego i podkarpackiego.

Przygraniczne położenie miasta sprawiło, że jego mieszkańcy aktywnie wspierali powstańców podczas kolejnych zrywów niepodległościowych. Przez Cieszanów szmuglowano do Królestwa Polskiego broń, amunicję i środki opatrunkowe. Przez „zieloną granicę” przedzierali się ochotnicy do walk. Dla powstańców styczniowych zorganizowano największy w Galicji szpital, w którym leczyli się ranni przywiezieni spod Kobylanki (6 V 1863 r.) oraz innych pól bitewnych. Zmarłych powstańców chowano na miejscowym cmentarzu.

W drugiej połowie XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze i kulturalne. W wyniku reformy administracyjnej w 1867 r. utworzony został powiat cieszanowski, który zasięgiem swym obejmował obszar nie tylko dzisiejszego powiatu lubaczowskiego, ale i kilku miejscowości z obecnej Ukrainy. Graniczył on z powiatem rawskim, jaworowskim i jarosławskim oraz z dwoma powiatami guberni lubelskiej Królestwa Polskiego: biłgorajskim i tomaszowskim. Teren powiatu cieszanowskiego obejmował miasto Lubaczów, 5 miasteczek (Cieszanów, Lipsko, Narol, Oleszyce, Płazów) oraz 62 gminy wiejskie i 64 obszary dworskie. Osłabienie kondycji gospodarczej miasta nastąpiło pod koniec XIX wieku, po wybudowaniu w 1884 roku linii kolejowej przez Oleszyce i Lubaczów, ale z pominięciem Cieszanowa. Do upadku miasta przyczyniły się też zniszczenia spowodowane I wojną światową.

Po rozpadzie Monarchii Austro-Węgierskiej i zakończeniu I wojny światowej władzę w Cieszanowie przejęli najpierw Ukraińcy (1 listopada 1918 r.), którzy aresztowali polskich organizatorów obrony miasta i rozstrzelali ich w Niemirowie. Ukraińcy zostali wyparci z miasta 6 grudnia 1918 r. przez polskich legionistów dowodzonych przez generała Jarosza.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku omawiany obszar, choć na krótko, przestał być pograniczem politycznym. Cieszanów włączono do województwa lwowskiego, początkowo jako siedzibę powiatu, lecz 1 stycznia 1923 roku władze powiatowe przeniesiono do lepiej usytuowanego komunikacyjnie Lubaczowa. Miasto pozostało lokalnym ośrodkiem życia kulturalnego, w którym działały różne organizacje społeczne i polityczne. Rozwijał się drobny przemysł (zakład produkcyjny wozów „Agra”, dwa młyny, dwie kruparnie, olejarnia) i rzemiosło. Powstało też seminarium nauczycielskie. W 1939 r., tuż przed wybuchem II wojny światowej, miasto liczyło 3,2 tys. mieszkańców, czyli więcej niż dziś. Struktura narodowościowa i wyznaniowa ludności miasta była wtedy zróżnicowana, o czym świadczą zachowane świątynie: kościół, cerkiew i synagoga.

Na początku II wojny światowej, w 1939 roku teren obecnej gminy Cieszanów został przecięty nową granicą, tym razem między terenami okupowanymi przez hitlerowskie Niemcy i Związek Radziecki. Była to linia demarkacyjna, wytyczona na podstawie tajnego układu Ribbentrop-Mołotow oraz zawartych później umów szczegółowych. Granicę tę wytyczono tuż pod miastem, w rezultacie Cieszanów znalazł się na obszarze okupacji niemieckiej, ale już Nowe Sioło – na terytorium kontrolowanym przez Sowietów. W mieście zakwaterowano oddziały Wehrmachtu i Grenzschutzu, założono obóz przymusowej pracy dla Żydów, których zatrudniono m.in. przy budowie dróg i umocnień nadgranicznych. Znacznie energiczniej do fortyfikowania nowej granicy przystąpili Sowieci, budując wzdłuż niej w latach 1939–41 system betonowych schronów bojowych (zwanych potocznie „bunkrami”), rowów przeciwczołgowych i umocnień polowych. Fortyfikacje te tworzą wielkie pasmo warowne zwane Linią Mołotowa. Ciągnie się ono od okolic Leska na płd. przez rejon Przemyśla, Rawy Ruskiej, Włodzimierza Wołyńskiego, Brześcia, Zambrowa, Osowca, Grodna, aż po terytorium Litewskiej SRR na płn. Umocnienia te miały z założenia bronić Kraj Rad przed inwazją Niemiecką, jednak w czerwcu 1941 r. nie powstrzymały natarcia wojsk Wehrmachtu. Największe skupiska schronów Linii Mołotowa na Roztoczu napotkamy w rejonie Nowego Brusna, Lubyczy Król., Dziewięcierza, Mostów Małych i Korni, a także w otoczeniu wzniesień – Gorajów i Wielkiego Działu. Ich położenie znaczą dziś kępy zarośli wśród pustkowi pól.

Eksterminacyjna działalność nazistów doprowadziła do wyniszczenia ludności, w największym stopniu żydowskiej. Zdewastowane zostały cmentarz żydowski i synagoga. W odpowiedzi na okupacyjne represje rozwijał się polski Ruch Oporu – na terenie Cieszanowa istniały dwie placówki Armii Krajowej. Pod koniec wojny, jeszcze przed wkroczeniem Armii Czerwonej, wzmogła się aktywność oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), skierowana głównie przeciwko Polakom. Ukraińcy pragnęli włączyć Cieszanów z okolicznymi terenami do niepodległego państwa ukraińskiego. Rosnące zagrożenie ze strony UPA spowodowało, że ludność polska zaczęła opuszczać miasto, najpierw spontanicznie, a 2 maja 1944 r. w sposób zorganizowany, pod osłoną partyzantów, do Rudy Różanieckiej. Akcja ewakuacyjna była zasadna, bowiem w nocy z 2 na 3 maja 1944 r., wskutek napadu sotni UPA, Cieszanów został niemal doszczętnie spalony.

Miasto zostało wyzwolone przez Armię Czerwoną 21 lipca 1944 r. Na podstawie układów w Teheranie i Jałcie wytyczono nową granicę państwową między Polską a Związkiem Radzieckim, zbliżoną do tzw. linii Curzona. Dzięki temu Cieszanów pozostał w granicach Polski. Po ustaniu walk mieszkańcy zaczęli wracać do spalonych domów. Wysiedlono Ukraińców, wpierw do ZSRR (1945), później w ramach akcji „Wisła” na Ziemie Odzyskane (1947). W wyniku strat wojennych i wysiedleń Ukraińców, liczba mieszkańców miasta spadła do ok. 1 tys. Od tego czasu zaludnienie powoli rośnie, a miasto funkcjonuje jako lokalny ośrodek usługowy z drobnym przemysłem.

W ostatnich latach coraz większego znaczenia nabiera w mieście rozwój turystyki i szeroko pojętej rekreacji. Nad stawami w Nowym Siole powstało kąpielisko, a przy pobliskim zespole szkół amfiteatr, stadion, korty tenisowe i lodowisko. Wyznakowano szlaki piesze Nordic Walking oraz szlaki rowerowe. Planowana jest budowa opodal kąpieliska „wioski kozackiej”. Znakomitą promocją miasta jest organizowany od 2010 roku „Cieszanów Rock Festiwal”, który cieszy się coraz większą popularnością zarówno w Polsce jak i za granicą.

(źródło: Wład P., Miasto i gmina Cieszanów. Mapa turystyczna. Rzeszów 2015).