Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Józefów

Informacje ogólne

Józefów – niewielkie miasto (2,5 tys. mieszkańców w 2014 r.) i siedziba urzędu gminy w powiecie biłgorajskim, położone w pobliżu źródeł Niepryszki, w obniżeniu zwanym Padołem Józefowskim, na Roztoczu Środkowym, przy jego południowo-zachodniej krawędzi, wznoszącej się nad piaszczystą Równiną Biłgorajską. Pierwotnie zwany był Józefowem Ordynackim, później Biłgorajskim. Dziś, za sprawą nazwy pobliskiej stacji kolejowej, coraz częściej mówi się o Józefowie Roztoczańskim (choć oficjalna nazwa brzmi po prostu: Józefów).

Miasto zostało założone w 1725 r. na terenie wsi Majdan Nepryski przez Tomasza Józefa Zamoyskiego, V ordynata Ordynacji Zamojskiej. Nazwa miasta pochodzi od imienia założyciela. Józefów uzyskał status klucza dóbr Ordynacji Zamojskiej, do którego należało 8 okolicznych wsi. W l. 1718–21, jeszcze przed lokacją miasta, Tomasz Józef Zamoyski ufundował kościół, a w 1723 roku utworzono parafię rzymskokatolicką. Józefów rozwijał się jako ośrodek rzemieślniczy i handlowy, ordynacki przywilej lokacyjny ustanawiał targi w czwartki i niedziele, a także cztery doroczne jarmarki. Dobrze rozwijało się sitarstwo i kamieniarstwo. W okolicy miasta powstały liczne kamieniołomy, niektóre z nich są nadal czynne. W XIX wieku rozpowszechniło się wyrabianie krzyży i nagrobków, wytwarzano też kamienie młyńskie i browarne.

Centrum układu urbanistycznego Józefowa stanowi rynek, wytyczony pierwotnie na planie kwadratu o boku 173 m, po przebudowie w połowie XIX wieku przybrał kształt prostokąta. W 1775 roku wzniesiono na rynku drewniany ratusz, który spłonął podczas pożaru miasta w 1848 r. Osiedlający się w Józefowie Żydzi wybudowali pierwszą, drewnianą synagogę. W 1. połowie XIX w. żydowska rodzina Waxów prowadziła w Józefowie dużą drukarnię wydającą hebrajskie księgi. Był to ogromny zakład, z którego utrzymywała się ponad połowa mieszkańców miasta. Niedaleko, nad rzeką Sopot, powstały w XVIII wieku papiernia oraz hamernia (dziś rezerwat Czartowe Pole).

W okolicy Józefowa toczyły się walki podczas powstania w 1863 r. W pobliskiej Puszczy Solskiej stacjonował oddział dowodzony przez Marcina Borelowskiego Lelewela (liczący 260 ludzi). Lelewel liczył na spotkanie z oddziałem gen. A. Jeziorańskiego, z którym miał współdziałać. Adiutantem M. Borelowskiego był poeta Mieczysław Romanowski, który zginął 24 kwietnia 1863 roku w bitwie z przeważającymi siłami rosyjskimi. Pochowano go wraz poległymi towarzyszami na cmentarzu w Józefowie, a przy szosie z Józefowa do Woli Obszańskiej postawiono pomnik (dojście czerwonym szlakiem Krawędziowym).

Po powstaniu styczniowym (w 1870 roku) Józefów utracił prawa miejskie. W roku 1988 został ponownie miastem.

W czasie II wojny światowej Józefów był silnym ośrodkiem ruchu oporu. Stąd pochodził słynny na Zamojszczyźnie dowódca AK – Konrad Bartoszewski "Wir". W 1942 roku hitlerowcy wymordowali niemal wszystkich józefowskich Żydów (m.in. 13 lipca tego roku na Winiarczykowej Górze rozstrzelali ponad 1500 osób). Podczas pacyfikacji 1 czerwca 1943 roku ludność Polską spędzono na przykościelny cmentarz. Masakrze zapobiegł atak oddziałów AK, BCh i partyzantów radzieckich, którzy wyparli Niemców. W walce tej zginął m.in. dowódca partyzantów radzieckich – Umer Achmołła Atamanow, znany jako „Miszka Tatar”. Później Józefów znalazł się przejściowo w rękach partyzantów, mówiło się wówczas o „Rzeczypospolitej Józefowskiej”. Pomnik „Miszki Tatara” znajduje się na wzgórzu okalającym od południa miasteczko, opodal murowanej wieży widokowej.

(źródło: Wład P., Roztocze Puszcza Solska. t. 3. Roztocze Środkowe. Przewodnik. Rzeszów 2009).