Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Szczebrzeszyn

Informacje ogólne

Szczebrzeszyn – miasto w powiecie zamojskim (5,3 tys. mieszk. w 2013 r.), położone na pograniczu Roztocza Zachodniego (Szczebrzeszyńskiego) oraz Padołu Zamojskiego, po lewej stronie Wieprza. Jest to dawny gród istniejący co najmniej od XIII wieku przy szlaku handlowym z Krakowa przez Sandomierz, Zawichost, Hrubieszów do Włodzimierza Wołyńskiego i Kijowa. Dzielił on losy Grodów Czerwieńskich, będąc przedmiotem rywalizacji między Polską a Rusią, przechodząc kilkakrotnie z rąk do rąk. Nazwa Szczebrzeszyn (łac. Scebresinum) pochodzi przypuszczalnie od nazwiska (przydomka) „Szczebrzech”, a to kojarzy się z gwarowym „szczebrzuszyć” – źle, niedbale mówić.

Za czasów panowania księcia halickiego Daniela postępowało osadnictwo ruskie, rosła w Szczebrzeszynie liczba prawosławnych. Na ich potrzeby przekazany został szczebrzeszyński kościół romański (wzniesiony prawdopodobnie w 1194 roku). Działania króla Kazimierza Wielkiego w latach 1340–1349 doprowadziły do przyłączenia ziem dawnych Grodów Czerwieńskich ze Szczebrzeszynem do Polski. Szczebrzeszyn wymieniany jest po raz pierwszy w dokumencie z 1352 r. jako „miasto ruskie”. Wtedy to król Kazimierz Wielki zawarł w Szczebrzeszynie rozejm z Litwinami. Na mocy tego rozejmu północna część dawnych Grodów Czerwieńskich (Księstwo Chełmsko-Bełskie) ze Szczebrzeszynem przypadły Litwie. Dopiero w 1366 roku w wyniku wyprawy króla przeciwko Litwinom ziemie te przyłączono do Polski. Szczebrzeszyn był wówczas ważnym ośrodkiem gospodarczym, militarnym i religijnym. Prawdopodobnie król Kazimierz Wielki kazał wznieść w nim zamek, który przetrwał do roku 1583, kiedy to spalił się i nie został już odbudowany.

Kiedy Szczebrzeszyn otrzymał prawo miejskie magdeburskie – dokładnie nie wiadomo. Najczęściej podaje się rok 1388, choć data ta nie ma potwierdzenia w dokumentach. Szczebrzeszyn mógł być już miastem na prawie magdeburskim przed rokiem 1378. W każdym razie jest to najstarsze miasto (w znaczeniu prawnym) w polskiej części Roztocza, zachowujące swój status do dziś. Należy dodać, że miasto to zachowywało swe prawa nieprzerwanie, nawet w okresie zaboru rosyjskiego, kiedy to władze carskie zdegradowały wiele innych małych miast nie będących siedzibami powiatów.

W 1378 roku, w czasie przejściowej przynależności Rusi Czerwonej do Węgier, król Ludwik Andegaweński (Węgierski) nadał miasto i włość szczebrzeską Dymitrowi z Goraja. Odtąd było to miasto prywatne. Około 1471 roku przeszło w ręce Tarnowskich, później Kmitów, Górków, na krótko Czarnkowskich, aż w 1593 roku nabył je Jan Zamoyski, włączając do swej ordynacji. Za czasów Dymitra z Goraja Szczebrzeszyn stał się siedzibą dużej parafii łacińskiej. Ufundował on w mieście drewniany kościół parafialny oraz prawdopodobnie rozpoczął budowę klasztoru franciszkanów z kościołem Świętej Trójcy. Dzięki tym zabiegom Szczebrzeszyn, który do tej pory był postrzegany jako miasto ruskie, zaczął nabierać polskiego charakteru. Dokumenty podają, że w 1580 roku, oprócz dwu kościołów i zamku w mieście istniała cerkiew, a w roku 1584 także synagoga. Pod koniec XVI wieku założono w nim cmentarz żydowski. Z czasem Szczebrzeszyn nabrał charakteru miejscowości zamieszkiwanej przeważnie przez Żydów.

W latach 1570–74 Andrzej Górka założył w Szczebrzeszynie szkołę luterańską, a kościół łaciński przekształcił zbór kalwiński. Zbór przestał istnieć w 1593 roku, wówczas to kościół przywrócono katolikom. W roku 1560 rozpoczęto budowę obwarowań miejskich. Były to przeważnie umocnienia drewniano-ziemne, tylko niektóre fragmenty były murowane. Do umocnień murowanych należały prawdopodobnie wszystkie trzy bramy: zamojska, biłgorajska (zwana też zamkową) i turobińska.

Szczebrzeszyn został spalony przez Kozaków w czasie najazdu Chmielnickiego w 1648 roku. W roku 1656 miasto spustoszyli Szwedzi, a w 1672 roku Turcy i Tatarzy. Po tych zniszczeniach Szczebrzeszyn już nie powrócił do dawnej świetności, przegrywając konkurencję z szybko rozwijającym się Zamościem – siedzibą ordynacji.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Szczebrzeszyn z okolicznymi ziemiami został przyłączony do Austrii, w 1809 roku do Księstwa Warszawskiego, a od roku 1815 należał do Królestwa Polskiego. W 1811 roku do Szczebrzeszyna przeniesiono szkołę wojewódzką, kontynuującą tradycje dawnej Akademii Zamojskej. Na jej potrzeby wzniesiono zespół gmachów otoczonych parkiem i okazałym ogrodem botanicznym. Za zaangażowanie się uczniów w powstanie listopadowe szkołę zamknięto. Później utworzono tu szkołę obwodową, następnie gimnazjum i szkołę realną o profilu agronomicznym.

Mieszkańcy miasta brali również aktywny udział w powstaniu styczniowym, za co spotkały ich carskie represje. Szczebrzeszyn miał być częścią tzw. Rusi Chełmskiej – jednostki administracyjnej utworzonej ze wschodnich terenów Lubelszczyzny, odłączonych od Kongresówki. W 1875 roku na mocy carskiego dekretu na terenie zaboru rosyjskiego przestał istnieć Kościół unicki, a jego wyznawców uznano za prawosławnych. Katolikom zabrano dawny klasztor franciszkanów, zamieniając go na cerkiew. Prowadzono też intensywną akcję rusyfikacyjną w szkołach i urzędach.
Podczas I wojny światowej, około 1916 roku przeprowadzono linię kolejową Rejowiec – Bełżec, lecz stację usytuowano 3 km od centrum Szczebrzeszyna (na terenie wsi Brody), nie aktywizując gospodarczo miasta. W 1939 roku miasto liczyło 7,4 tys. mieszkańców, czyli więcej niż dziś.

Druga wojna światowa przyniosła zagładę Żydom. Niemcy dokonywali na miejscowym kirkucie masowych rozstrzeliwań. Na początku 1943 roku wysiedlono z miasta około 1000 mieszkańców, w ramach przygotowań do utworzenia w 1943 roku gminy niemieckiej, zwanej Deutsche Landgemeinde Szczebrzeszyn, Kreis Zamość obejmującej oprócz miasta 31 wsi, w tym 13 przeznaczonych dla kolonistów niemieckich i 18 wsi polskich. Działaniom niemieckim czynnie przeciwstawiał się Ruch Oporu. W miasteczku i w okolicy działały liczne oddziały partyzanckie, należące do różnych ugrupowań politycznych. Po wojnie, w 1946 roku Szczebrzeszyn liczył 5,1 tys. mieszkańców.

(źródło: Wład P., Roztocze Puszcza Solska. t. 2. Roztocze Zachodnie. Przewodnik. Rzeszów 2009).