Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Zwierzyniec

Informacje ogólne

Zwierzyniec – miasto i gmina w powiecie zamojskim, woj. lubelskim (3,3 tys. mieszk. w 2014 r.), położone w Padole Zwierzynieckim, na pograniczu Roztocza Środkowego i Zachodniego, nad Wieprzem. Nazwa miejscowości pochodzi od słynnego zwierzyńca założonego w pod koniec XVI wieku przez Jana Zamoyskiego.

W XIV wieku okolice dzisiejszego Zwierzyńca wchodziły w skład włości szczebrzeskiej, którą w 1388 roku otrzymał od Ludwika Węgierskiego Dymitr z Goraja. Dobra te były później własnością rodu Tarnowskich, później Górków i Czarnkowskich. W 1593 roku nabył je kanclerz Jan Zamoyski i włączył do swej ordynacji. Wkrótce z jego polecenia powstał rezerwat zwierzyny, tzw. „zwierzyniec”, obejmujący dzisiejsze stawy Echo oraz Bukową Górę. Teren zwierzyńca kazał kanclerz ogrodzić drewnianym parkanem długości ok. 30 km i sięgającym wysokości 2,5 m. Z tego powodu miejscowa ludność zwała zwierzyniec właśnie „parkanem”. Nie licząc drobnej zwierzyny, żyły w nim żubry, łosie, jelenie, sarny, daniele, dziki, wilki, rysie i żbiki, a od początku XVII w. także dzikie koniki leśne – tarpany. Te ostatnie, właśnie w ordynackim zwierzyńcu zachowały się w Polsce najdłużej, bo aż do początków XIX w. Zwierzyniec, choć jego powierzchnia był stopniowo uszczuplana, przetrwał aż do roku 1905.

Równocześnie z nabyciem okolicznych dóbr, około 1593 r. Jan Zamoyski rozpoczął w sąsiedztwie zwierzyńca budowę pałacu myśliwskiego z bali modrzewiowych, wg projektu Bernarda Moranda. Rezydencję polecił otoczyć ogrodem w stylu włoskim, który łączył się z naturalnym lasem. Nad Wieprzem Zamoyscy postawili młyn, później folusz, tartak, kuźnicę i papiernię. Pałac myśliwski wraz z folwarkiem stał się zalążkiem osady o nazwie Zwierzyniec. Do nowej osady zaczęli przybywać pracownicy związani z Ordynacją Zamojską – urzędnicy, leśnicy itp.

Do ordynackiego zwierzyńca przybywali na polowania królowie: Jan Kazimierz, Władysław IV oraz Michał Korybut Wiśniowiecki. W XVII wieku dwór został przebudowany na pałac. Mieszkała w nim m.in. Maria Kazimiera d'Arquien, żona III ordynata Jana „Sobiepana” Zamoyskiego, późniejsza „Marysieńka” Sobieska. Z inicjatywy Marii Kazimiery ogród został gruntownie zmieniony, a na strumieniu, który dziś nazywa się Świerszcz, powstał staw z wyspami. W latach 1741–47 Tomasz i Teresa Zamoyscy ufundowali na jednej z wysp tego stawu mały barokowy kościółek p.w. św. Jana Nepomucena, stojący do dziś i będący ozdobą miejscowości. Od 1919 roku świątynia była dla Zwierzyńca kościołem parafialnym. W l. 1977–80 zbudowano w Zwierzyńcu nową świątynię parafialną p.w. Matki Bożej Królowej Polski (przy wjeździe od strony Zamościa), wówczas kościół „Na Wyspie” stał się filialnym.

W 2. połowie XVIII wieku nastąpiło w Zwierzyńcu pewne ożywienie gospodarcze. W roku 1772 wybudowano pierwszy browar, w latach 1773–75 pracowała farfurnia (produkująca wyroby fajansowe), a w okresie lat 1772–74 fabryka mydła. Największy rozkwit osady nastąpił po przeniesieniu w 1806 roku do Zwierzyńca Administracji Generalnej Dóbr Ordynacji Zamojskiej. Dla jej potrzeb wybudowano po 1820 r. zespół klasycystycznych budynków zarządu Ordynacji Zamojskiej (obecnie szkoła). W roku 1804, z inicjatywy Stanisława Zamoyskiego powstała „mechanika”, czyli pierwszy w Polsce zakład, w którym wyrabiano urządzenia browarnicze i maszyny rolnicze. Zakład ten istniał do roku 1883. W 1806 r. powstał w osadzie nowy, murowany browar, a w roku 1833 gorzelnia i wytwórnia likierów. Wybudowano także rzeźnię i piekarnię oraz oberżę z hotelem i sklepem.

W 1873 roku powstał największy zakład Zwierzyńca – fabryka wyrobów drzewnych (dziś fabryka mebli). Początkowo były to warsztaty stolarskie, które produkowały drewniane posadzki, m.in. na potrzeby rezydencji magnackich w wielu krajach Europy. Później wytwarzano tu meble gięte, wytworne powozy, a także drzwi, okna, a nawet ule. Zwierzyniec był zatem w XIX w. ważnym i wszechstronnym ośrodkiem przemysłowym Ordynacji Zamojskiej.

Podczas powstania listopadowego w 1831 r. Zwierzyniec był bazą zaopatrzeniową dla oddziałów powstańczych walczących w okolicy, zwłaszcza w twierdzy zamojskiej. W rejonie Zwierzyńca powstańcy stoczyli szereg potyczek z Moskalami. Podczas powstania styczniowego w 1863 roku w Zwierzyńcu zawiązał się pierwszy w okolicy oddział powstańczy dowodzony przez leśniczego Henryka Hugona Gramowskiego, który zginął podczas zdobywania Tomaszowa w nocy z 30 na 31 stycznia 1863 r. Na początku września tego samego roku, pod pobliską Panasówką rozegrała się zwycięska bitwa powstańców pod dowództwem Marcina Borelowskiego ps. "Lelewel" z wojskami carskimi (zob. przewodnik Roztocze Puszcza Solska t. 2. Roztocze Zachodnie).

W czasie wojny obronnej 1939 roku pod Zwierzyńcem toczyły zacięte walki oddziałów polskich z wojskami niemieckimi, do bitwy doszło w pobliskim Białym Słupie (obecnie pomnik i cmentarz wojenny). W czasie okupacji Niemcy utworzyli w Zwierzyńcu, przy szosie prowadzącej do Zamościa obóz przejściowy dla 320 jeńców francuskich, a w styczniu 1943 r. w jego miejsce założyli obóz przejściowy dla ludności Zamojszczyzny, wysiedlanej w ramach Grossaktion. Ogółem w latach 1942–44 hitlerowcy poddali represjom w obozie przeszło 24 tys. osób. Miejscowi Żydzi zostali w tym czasie wywiezieni i zamordowani w obozie zagłady w Bełżcu.

Okolice Zwierzyńca były w latach 1940–1944 terenem działalności silnego ruchu oporu. Aktywne były liczne ugrupowania partyzanckie, należące do Armii Krajowej (AK), głównie oddziału Podkowy, a także Batalionów Chłopskich (BCh), Armii Ludowej (AL) i inne. Na początku roku 1944 oddział Podkowy, współdziałając partyzantami radzieckimi płk. Piotra Werszyhory, odniosły zwycięstwo w bitwie nad wojskami niemieckimi w okolicach Kosobud i Żurawnicy.

Działania II wojny światowej pozostawiły po sobie ogrom zniszczeń. Do upadku gospodarczego Zwierzyńca przyczyniło się także rozwiązanie w 1944 r. Ordynacji Zamojskiej.

W 1974 roku najcenniejszy fragment Lasów Zwierzyniecko-Kosobudzkich, w tym także dawny ordynacki zwierzyniec, objęto ochroną, tworząc Roztoczański Park Narodowy. Zwierzyniec stał się siedzibą dyrekcji tego parku. Od 1 stycznia 1990 r. Zwierzyniec jest miastem. W roku 1996 w dzielnicy Rudka wybudowano zbiornik retencyjny na Wieprzu, który przejął funkcję rekreacyjną stawów Echo, usytuowanych na terenie parku narodowego.

(źródło: Wład P., Roztocze Puszcza Solska. t. 3. Roztocze Środkowe. Przewodnik. Rzeszów 2009).